(Người Chăn Nuôi) – Cuộc chiến Iran không chỉ đẩy giá dầu tăng vọt mà còn mở ra một vòng xoáy rủi ro mới cho kinh tế toàn cầu, trong đó nông nghiệp và nhôm trở thành những mắt xích dễ tổn thương. Bài học từ xung đột Nga – Ukraine cho thấy cú sốc năng lượng chỉ là khởi đầu; áp lực lạm phát kế tiếp nhiều khả năng đến từ phân bón, lương thực và vật liệu công nghiệp cơ bản.
Nông nghiệp hiện đại phụ thuộc lớn vào phân bón giàu nitơ, trong khi Vịnh Ba Tư cung cấp gần một nửa lượng urê đường biển và khoảng 30% amoniac toàn cầu; một phần ba thương mại phân bón phải đi qua eo biển Hormuz. Tuyến vận tải này gián đoạn khiến giá urê tăng hơn 50% chỉ trong ba tuần.
Khủng hoảng xảy ra đúng mùa gieo trồng ngô ở Bắc bán cầu. Mỹ chiếm khoảng một phần ba sản lượng ngô thế giới phụ thuộc nguồn phân bón nhập qua Vịnh Mexico sau hành trình 30 – 45 ngày từ Vịnh Ba Tư. Giới phân tích dự báo, nông dân Mỹ có thể chuyển tới 1,5 triệu mẫu từ ngô sang đậu tương, kéo theo tác động dây chuyền lên giá thực phẩm toàn cầu đến 2026 – 2027. Khi ngô là đầu vào chính của ngành chăn nuôi, giá thịt và sữa có nguy cơ tiếp tục leo thang, gia tăng gánh nặng cho nhóm thu nhập thấp vốn dành tỷ trọng lớn thu nhập cho thực phẩm.
Các nước đang phát triển dễ tổn thương hơn do thiếu dự trữ và dư địa tài khóa để trợ giá. Tại châu Phi cận Sahara, chỉ cần phân bón tăng giá nhẹ cũng có thể làm giảm diện tích gieo trồng. Chương trình Lương thực Thế giới cảnh báo, nếu xung đột kéo dài, thêm 45 triệu người có thể rơi vào cảnh đói kém.
Song song đó, ngành nhôm cũng chịu sức ép. Các nước Vùng Vịnh chiếm khoảng 20% xuất khẩu nhôm thô và 8% sản lượng toàn cầu. Giá nhôm từng tăng 15% sau biến động địa chính trị, hiện vẫn cao hơn khoảng 6% so với trước xung đột. Phần chi phí gia tăng này cuối cùng sẽ được chuyển vào giá xe hơi, máy bay, thiết bị gia dụng và hàng điện tử, tiếp tục nuôi dưỡng làn sóng lạm phát toàn cầu.
Nhìn tổng thể, cú sốc Iran là mắt xích mới trong chuỗi biến động lớn của kinh tế toàn cầu năm năm qua: đại dịch COVID-19, chiến sự Nga – Ukraine và nay là eo Hormuz. Điểm chung của các khủng hoảng này là sự phụ thuộc quá mức vào các “điểm nghẽn” địa lý hoặc một số ít nhà cung cấp đối với những đầu vào chiến lược như năng lượng, lúa mì, phân bón hay kim loại cơ bản. Khi một mắt xích bị tổn thương, toàn bộ hệ thống chao đảo.
Giải pháp không nằm ở phản ứng ngắn hạn, mà ở tái cấu trúc chiến lược chuỗi cung ứng. Thứ nhất, các quốc gia cần đa dạng hóa nguồn cung phân bón, khí đốt và kim loại, giảm phụ thuộc vào một hành lang vận tải hay một khu vực địa chính trị nhạy cảm. Điều này bao gồm khuyến khích đầu tư vào sản xuất trong nước, mở rộng hợp tác với các nhà cung cấp thay thế và thúc đẩy thương mại khu vực.
Thứ hai, xây dựng và duy trì dự trữ chiến lược đối với các đầu vào thiết yếu như phân bón, ngũ cốc và kim loại công nghiệp. Nếu dự trữ dầu mỏ chiến lược đã trở thành thông lệ ở nhiều nước, thì dự trữ phân bón và nguyên liệu nông nghiệp cũng cần được coi là một phần của an ninh quốc gia trong bối cảnh mới.
Thứ ba, đầu tư vào công nghệ và hiệu quả sử dụng tài nguyên. Nông nghiệp chính xác, giống cây trồng ít phụ thuộc nitơ, tái chế kim loại và vật liệu thay thế có thể giảm cường độ sử dụng đầu vào nhập khẩu. Đây không chỉ là giải pháp môi trường mà còn là chiến lược giảm thiểu rủi ro địa chính trị.
Cuối cùng, cần tăng cường phối hợp đa phương nhằm giữ cho các tuyến vận tải trọng yếu luôn thông suốt và hạn chế việc sử dụng thương mại như công cụ gây sức ép. Trong một thế giới mà các cú sốc nguồn cung không còn là ngoại lệ hiếm hoi mà đã trở thành trạng thái “bình thường mới”, khả năng chống chịu của chuỗi cung ứng quyết định mức độ ổn định kinh tế.
Xây dựng hệ thống cung ứng đa dạng, linh hoạt và có chiến lược ứng phó không còn là lựa chọn tối ưu hóa chi phí, mà là điều kiện tiên quyết để bảo vệ tăng trưởng và an ninh lương thực toàn cầu. Nếu không hành động từ bây giờ, thế giới sẽ tiếp tục trượt dài từ khủng hoảng này sang khủng hoảng khác, với cái giá ngày càng đắt đỏ.
Amin Mohseni-Cheraghlou
Chuyên gia kinh tế vĩ mô, Trung tâm Địa kinh tế, Hội đồng Đại Tây Dương
