Nhức nhối giống “lậu”: “Cuộc chiến” không của riêng ai

(Người Chăn Nuôi) – Trong bối cảnh ngành chăn nuôi gia cầm chuyển hướng nâng cao năng suất và thích ứng thị trường, việc phát triển chất lượng nguồn giống ngày càng cấp thiết. Bên cạnh những thành tựu to lớn trong công tác nghiên cứu, chọn tạo, thì vấn nạn nhập lậu giống gia cầm vẫn đang rất nhức nhối, ảnh hưởng nghiêm trọng đến toàn ngành, cần có giải pháp tháo gỡ cấp bách.

Nhập lậu đang bào mòn sản xuất 

Việt Nam được đánh giá là quốc gia có nguồn gen gia cầm phong phú với nhiều giống gà bản địa nổi tiếng như Ri, Mía, Hồ, Đông Tảo hay Lạc Thủy. Đây không chỉ là nguồn tài nguyên di truyền quý mà còn là nền tảng để phát triển các dòng sản phẩm đặc sản, xây dựng thương hiệu và nâng cao giá trị ngành hàng. Thế nhưng, lợi thế đó đang dần bị thu hẹp khi thị trường con giống ngày càng phụ thuộc vào các dòng giống ngoại. Mỗi năm, Việt Nam vẫn nhập khẩu lượng lớn giống ông bà, bố mẹ từ các quốc gia có ngành chăn nuôi phát triển nhằm phục vụ sản xuất. 

Tính đến hết tháng 6, tổng sản lượng gà giống nhập khẩu cả nước đạt khoảng 1,2 – 1,5 triệu con. Trong đó, gà giống bố mẹ hướng thịt (chủ yếu là gà lông trắng) đạt khoảng 850.000 – 900.000 con; Gà giống bố mẹ hướng trứng đạt khoảng 150.000 – 180.000 con, phục vụ duy trì và thay thế đàn gà đẻ trứng thương phẩm trong nước. Nguồn giống ông bà, bố mẹ được nhập khẩu chính ngạch từ các quốc gia có công nghệ di truyền hàng đầu như Mỹ, Anh, Pháp và các nước EU. 

Tuy nhiên, bên cạnh nguồn nhập khẩu chính ngạch, hoạt động nhập lậu con giống vẫn diễn ra với nhiều hình thức, từ giống thương phẩm đến giống bố mẹ, tạo nên một thị trường khó kiểm soát.

Theo phản ánh từ các hội, hiệp hội ngành hàng và cơ quan truyền thông, thời gian qua, tình trạng buôn bán giống vật nuôi, sản phẩm giống vật nuôi không rõ nguồn gốc, xuất xứ, chất lượng kém, nhập lậu từ nước ngoài vào Việt Nam vẫn còn tiếp diễn. Thực trạng này gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến an toàn sinh học, an toàn dịch bệnh, ảnh hưởng trực tiếp đến người chăn nuôi nói riêng và phát triển ngành chăn nuôi của cả nước nói chung.

Ông Phạm Huy Tuyến, Giám đốc Kinh doanh Công ty TNHH Giống gia cầm Cao Khanh chia sẻ, để nhanh chóng mở rộng quy mô, một số đơn vị đã tìm cách đưa giống nhập lậu vào sản xuất. Điều này khiến lượng con giống trên thị trường tăng mạnh nhưng chất lượng không được kiểm soát, kéo theo nguy cơ mất an toàn sinh học và phát sinh dịch bệnh.

Theo phản ánh của một số doanh nghiệp trong ngành, hiện có một tỷ lệ khá lớn đàn gà màu bố mẹ đang lưu hành trên thị trường có nguồn gốc từ Trung Quốc theo đường nhập lậu. Nguyên nhân chủ yếu là giá thành thấp, khả năng sinh sản cao và rủi ro tài chính không lớn. Tuy nhiên, lợi ích ngắn hạn đối với một số cơ sở sản xuất lại đang tạo ra sức ép rất lớn đối với ngành giống trong nước.

Ông Phạm Huy Tuyến bức xúc, tình trạng này ảnh hưởng trực tiếp đến uy tín của những doanh nghiệp sản xuất giống bài bản, đầu tư công nghệ và xây dựng thương hiệu trong nhiều năm.

Bởi, trong khi các doanh nghiệp sản xuất giống chính thức phải đầu tư lớn cho nghiên cứu, chọn tạo, kiểm dịch và xây dựng thương hiệu, thì con giống nhập lậu gần như không phải chịu những chi phí này. Sự chênh lệch đó khiến nhiều doanh nghiệp trong nước giảm khả năng cạnh tranh, thậm chí mất dần động lực đầu tư vào nghiên cứu và phát triển nguồn gen. Hơn nữa, khi lượng con giống tăng nhanh mà không gắn với quy hoạch và nhu cầu tiêu thụ, tổng đàn gia cầm dễ rơi vào tình trạng tăng nóng. Hệ quả là chu kỳ dư cung, giá giảm và người chăn nuôi thua lỗ tiếp tục lặp lại, ảnh hưởng đến toàn bộ chuỗi sản xuất.

Ở góc độ kỹ thuật, việc lai tạo tự phát qua nhiều thế hệ cũng khiến chất lượng giống ngày càng khó kiểm soát. Những đặc tính quý của các giống bản địa có nguy cơ bị mai một, trong khi năng suất và khả năng thích nghi của đàn giống thương phẩm không còn ổn định như ban đầu. Nguy hiểm hơn, con giống nhập lậu không được kiểm dịch đầy đủ có thể trở thành nguồn mang mầm bệnh xuyên biên giới, đe dọa an toàn sinh học của toàn ngành. 

Tái cấu trúc để nâng cao năng lực cạnh tranh

Trong bối cảnh ngành gia cầm phải đối mặt với áp lực cạnh tranh và yêu cầu ngày càng cao về năng suất, an toàn dịch bệnh cũng như chất lượng sản phẩm, nguồn giống chất lượng cao được xem là yếu tố nền tảng để nâng cao hiệu quả sản xuất và phát triển bền vững.

Dù vậy, các chuyên gia cho rằng, cùng với việc gia tăng nhập khẩu, cần tiếp tục tăng cường công tác kiểm dịch, quản lý chất lượng con giống và đẩy mạnh phát triển ngành giống trong nước. Điều này không chỉ giúp giảm dần sự phụ thuộc vào nguồn giống nhập khẩu mà còn góp phần xây dựng ngành chăn nuôi hiện đại, chủ động và có sức cạnh tranh cao hơn trong những năm tới.

Theo đại diện doanh nghiệp sản xuất giống gia cầm hàng đầu tại Việt Nam, nhiệm vụ ưu tiên hiện nay là kiểm soát nhập lậu con giống nhằm bảo vệ ngành sản xuất giống trong nước. Bên cạnh đó, cần siết chặt truy xuất nguồn gốc, kiểm dịch và quản lý lưu thông con giống để xây dựng một thị trường minh bạch, tạo môi trường cạnh tranh công bằng cho các doanh nghiệp đầu tư bài bản.

Song song với đó, cần có chính sách dài hạn phát triển hệ thống giống trong nước, đầu tư cho các trung tâm nghiên cứu, bảo tồn và khai thác hiệu quả nguồn gen bản địa. Bởi, những giống gia cầm đặc sản không chỉ là tài nguyên di truyền mà còn là lợi thế để xây dựng thương hiệu, phát triển sản phẩm có giá trị gia tăng cao và đáp ứng nhu cầu ngày càng đa dạng của thị trường.

Thêm vào đó, ngành cần đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số và trí tuệ nhân tạo trong quản lý đàn giống, giám sát dịch bệnh, truy xuất nguồn gốc và tối ưu quy trình sản xuất, nhằm giúp giảm chi phí trong chăn nuôi, đồng thời nâng cao năng suất, chất lượng và khả năng đáp ứng các tiêu chuẩn của thị trường xuất khẩu.

Thực tế cho thấy, một số doanh nghiệp lớn trong nước như: Dabaco, Minh Dư, C.P, Cao Khanh, Greenfeed; trong đó, Dabaco đã từng bước ứng dụng AI vào quản lý trang trại, theo dõi sức khỏe vật nuôi, tối ưu quy trình sản xuất và nâng cao chất lượng con giống. Đây là hướng đi cần được nhân rộng, nhằm giúp ngành gia cầm Việt Nam tiếp cận các tiêu chuẩn quốc tế, giảm chi phí sản xuất và nâng cao năng lực cạnh tranh.

Quan trọng hơn, chính sách phát triển ngành cũng cần chuyển trọng tâm từ mở rộng sản lượng sang nâng cao giá trị gia tăng. Nghiên cứu giống, quy trình chăn nuôi và công nghệ chế biến phải gắn với nhu cầu thị trường thay vì chỉ tập trung vào tăng năng suất. Cùng với đó, khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào chế biến sâu, xây dựng thương hiệu và mở rộng thị trường tiêu thụ để gia tăng giá trị cho sản phẩm gia cầm Việt Nam.

Tăng trưởng là điều kiện cần, nhưng chưa đủ để tạo nên một ngành gia cầm mạnh. Muốn phát triển bền vững, ngành phải chuyển từ tư duy mở rộng sản lượng sang tạo dựng giá trị, từ phụ thuộc sang tự chủ, từ cạnh tranh bằng chi phí sang cạnh tranh bằng chất lượng và công nghệ. Chỉ khi giải quyết được “điểm nghẽn” cố hữu này, ngành gia cầm Việt Nam mới có thể khai thác hiệu quả lợi thế, nâng cao thu nhập cho người chăn nuôi và từng bước khẳng định vị thế trên thị trường khu vực và thế giới.

Thu Hồng – Ngọc Ánh