(Người Chăn Nuôi) – Nhiệt độ mùa hè vượt ngưỡng sinh lý gây ra hội chứng stress nhiệt ở gà, làm suy giảm hệ thống miễn dịch và tăng FCR. Việc bổ sung các nhóm thảo dược vào khẩu phần là giải pháp tối ưu giúp cân bằng điện giải, bảo vệ hệ tiêu hóa và duy trì năng suất chăn nuôi bền vững.
Ảnh hưởng nắng nóng
Mùa hè ở nước ta, nhất là những đợt nắng kéo dài kèm ẩm độ cao, luôn là những thách thức rất lớn cho các trang trại gà. Gà vốn có thân nhiệt cao (41 – 410C), không có tuyến mồ hôi, bộ lông phủ kín toàn thân nên rất khó thoát nhiệt. Khi nóng, gà chỉ còn cách thở nhanh, há mỏ, xòe cánh, giảm vận động và uống nhiều nước để thải nhiệt. Nếu nhiệt độ ngoài chuồng cao, không khí ẩm, gió yếu, mật độ nuôi lại dày thì cơ chế thải nhiệt qua hô hấp bị nghẽn. Lúc ấy, stress nhiệt không còn là chuyện “gà bị nóng” đơn thuần, mà đã thành rối loạn toàn thân: tiêu hóa kém, miễn dịch giảm, hô hấp nặng, chuyển hóa lệch và sinh sản suy giảm (Lara & Rostagno, 2013; Wasti et al., 2020).
Biểu hiện trên đàn gà thường không ồn ào ngay từ đầu. Gà giảm ăn trước, sau đó uống nhiều, thở há mỏ, nằm dạt, xòe cánh; phân loãng hơn, nền chuồng ướt hơn và mùi chuồng tăng. Ở gà thịt, hậu quả là tăng khối lượng chậm, hệ số chuyển hóa thức ăn cao, đàn kém đồng đều và dễ chết vào cuối kỳ nuôi.
Ở gà đẻ, nắng nóng làm tỷ lệ đẻ tụt, trứng nhỏ, vỏ mỏng, trứng dập vỡ nhiều. Ở đàn giống, mái suy thể trạng, trống giảm hăng tính dục, tinh dịch kém; tỷ lệ thụ tinh, tỷ lệ nở và sức sống gà con đều bị kéo xuống.
Thảo dược tăng đề kháng gà
Chống nóng cho gà phải bắt đầu từ chuồng trại, không thể bắt đầu từ một gói phụ gia. Chuồng phải thoáng, gió đi đúng hướng, quạt đủ, giàn mát vận hành đúng, mật độ hợp lý, nước uống mát và sạch, khẩu phần được điều chỉnh theo lượng ăn thực tế. Những việc ấy là nền. Thảo dược chỉ có ý nghĩa khi đặt trên cái nền đó. Giá trị của thảo dược không phải thay quạt, thay giàn mát hay “hạ sốt” cho chuồng, mà là giúp cơ thể gà chịu đựng tốt hơn trước bất lợi: giảm stress ôxy hóa, giảm phản ứng viêm quá mức, hỗ trợ gan, ổn định ruột, kích thích tiêu hóa nhẹ và nâng sức chống chịu không đặc hiệu (Abdelli et al., 2021; Oni et al., 2024).
Cách nhìn này rất quan trọng trong bối cảnh chăn nuôi đang hạn chế, tiến tới không sử dụng kháng sinh. Dùng kháng sinh theo thói quen sau mỗi đợt nắng, khi chưa xác định có nhiễm khuẩn hay không, chỉ làm tăng nguy cơ kháng thuốc, tồn dư và mất lợi thế thị trường (World Health Organization, 2017).
Thảo dược, nếu dùng đúng chỗ, có thể giúp đàn khỏe mạnh hơn để ít phải can thiệp bằng kháng sinh; nhưng không được hiểu là thuốc thay thế cho điều trị thú y khi đàn đã mắc bệnh rõ.
Việt Nam có lợi thế tự nhiên cho hướng này. Nhiều cây gia vị và cây thuốc như tỏi, gừng, nghệ, sả, chè xanh, tía tô, hương nhu, diệp hạ châu, nhân trần, atisô khá gần với sản xuất, dễ kiếm và đã quen trong kinh nghiệm dân gian. Nhóm chè xanh, nghệ, diệp hạ châu, nhân trần, atisô giàu polyphenol, flavonoid, curcumin hoặc các chất hỗ trợ gan, có thể dùng theo hướng chống ôxy hóa, bảo vệ tế bào và hỗ trợ chuyển hóa. Nhóm tỏi, gừng, sả, hương nhu, tía tô giàu allicin, gingerol, citral và tinh dầu thơm, phù hợp hơn với mục tiêu kích thích tiêu hóa, giảm lên men bất lợi trong ruột và hỗ trợ đàn phục hồi sau những ngày nóng (Bộ Y tế, 2017; Đỗ Huy Bích et al., 2006).
Dùng thảo dược phải đi từ mục tiêu của đàn, không đi từ thói quen “có cây gì dùng cây ấy”. Với gà thịt, nên chú ý giai đoạn giữa và cuối kỳ nuôi, khi khối lượng cơ thể lớn, nhiệt sinh ra nhiều và chỉ cần giảm ăn vài ngày đã ảnh hưởng rõ đến tăng trọng. Với gà đẻ, trọng tâm là giai đoạn đỉnh đẻ, sau đỉnh đẻ và các đợt nắng kéo dài; nếu nóng làm giảm ăn, chất lượng vỏ trứng thường xấu rất nhanh. Với đàn giống, nên dùng từng đợt ngắn trước nắng cao điểm, sau vận chuyển, sau khi sử dụng vaccine hoặc khi đàn giảm ăn nhẹ. Không nên dùng quanh năm, vì vừa tốn tiền, vừa khó biết có hiệu quả thật hay không.
Sử dụng hiệu quả
Dạng dễ làm nhất là bột thảo dược khô trộn thức ăn. Tỏi, gừng, nghệ, sả, chè xanh, diệp hạ châu có thể được phơi hoặc sấy khô, nghiền mịn rồi phối vào khẩu phần. Cách này hợp với nông hộ và trang trại nhỏ vì rẻ, chủ động nguyên liệu. Điểm yếu là hàm lượng hoạt chất biến động, bột ẩm dễ mốc, lượng trộn nhỏ dễ không đều. Vì vậy, nguyên liệu phải đúng loài, đúng bộ phận dùng, khô, sạch, không mốc, không lẫn đất cát, không tồn dư thuốc bảo vệ thực vật. Khi trộn, nên trộn qua chất mang hoặc premix trung gian trước rồi mới đưa vào thức ăn chính, tránh chỗ nhiều, chỗ ít.
Dạng nước sắc, nước ngâm hoặc dung dịch thảo dược chỉ nên dùng ngắn ngày qua nước uống, nhất là khi trời nóng đột ngột, đàn giảm ăn nhưng vẫn uống tốt. Gừng, tía tô, hương nhu, chè xanh, diệp hạ châu có thể dùng theo cách này ở quy mô nhỏ. Nước thảo dược phải dùng trong ngày, lọc kỹ, vệ sinh máng trước và sau khi dùng; không pha tùy tiện cùng vaccine, thuốc sát trùng nước hoặc thuốc thú y. Với trại dùng núm uống, nên ưu tiên cao lỏng, dịch chiết hoặc chế phẩm tan hoàn toàn trong nước để tránh tắc đường ống. Cao thảo dược, dịch chiết, tinh dầu vi bao và chế phẩm phối hợp phù hợp hơn với chăn nuôi hàng hóa vì liều ổn định và dễ chuẩn hóa hơn (Zeng et al., 2015).
Trong thực tế, công thức thảo dược chống nóng không cần nhiều cây. Có thể chọn theo ba nhóm: nhóm chống ôxy hóa và hỗ trợ gan như nghệ, chè xanh, diệp hạ châu, atisô; nhóm kích thích tiêu hóa như tỏi, gừng, sả; nhóm hỗ trợ dễ chịu trong thời tiết oi nóng như tía tô, hương nhu. Với nông hộ, nên dùng ít cây, quen dùng, an toàn và dễ kiểm soát. Với trang trại, nên dùng chế phẩm có hướng dẫn liều rõ, có nguồn gốc nguyên liệu và đã được thử trên gia cầm.
Muốn thảo dược đi vào sản xuất bền vững, không thể dừng ở lời truyền miệng. Cần vùng nguyên liệu sạch, định danh đúng cây, kiểm soát độ ẩm, tạp chất, kim loại nặng, vi sinh vật, độc tố nấm và dư lượng hóa chất. Hiệu quả cũng phải được đo bằng chỉ tiêu cụ thể: lượng ăn, lượng nước uống, tăng khối lượng, hệ số chuyển đổi thức ăn (FCR), tỷ lệ chết, tỷ lệ đẻ, chất lượng vỏ trứng, chi phí và mức giảm thiệt hại trong đợt nóng. Khi được đặt đúng vị trí trong chương trình chống nóng tổng hợp, thảo dược có thể trở thành phụ gia sinh học phù hợp với khí hậu Việt Nam, giúp đàn gà ít suy hơn, sản phẩm an toàn hơn và người nuôi bớt phụ thuộc vào cách xử lý bị động sau khi đàn đã tổn thương.
PGS.TS Bùi Hữu Đoàn
Học viện Nông nghiệp Việt Nam
