Gây nuôi động vật hoang dã với mục đích thương mại đang mở ra sinh kế cho nhiều hộ dân trên địa bàn tỉnh Bắc Ninh. Tuy nhiên, nếu không được quản lý chặt chẽ, lĩnh vực này có thể bị lợi dụng để hợp thức hóa động vật khai thác trái phép từ tự nhiên. Thực tế đặt ra yêu cầu phải siết chặt quản lý, bảo đảm mục tiêu bảo tồn đa dạng sinh học cũng như yếu tố kinh tế.
Bám sát quy định, kinh doanh hiệu quả
Theo quy định hiện hành, động vật hoang dã được phân thành các nhóm IB, IIB và động vật thông thường. Trong đó, nhóm IB là các loài cực kỳ nguy cấp, nghiêm cấm khai thác vì mục đích thương mại; nhóm IIB được phép gây nuôi, kinh doanh nhưng phải kiểm soát chặt chẽ nhằm bảo đảm phát triển bền vững. Để được gây nuôi hợp pháp, các cơ sở phải đăng ký, được cấp mã số, đáp ứng điều kiện về chuồng trại, vệ sinh phòng dịch, có hồ sơ chứng minh nguồn gốc vật nuôi, thực hiện chế độ ghi chép, theo dõi biến động và chịu sự kiểm tra của cơ quan kiểm lâm. Đây là những quy định bắt buộc nhằm kiểm soát từ “đầu vào”, ngăn ngừa hành vi hợp thức hóa động vật khai thác trái phép.
Anh Phạm Văn Hùng, xã Nghĩa Phương giới thiệu về mô hình nuôi cầy vòi mốc.
Tại trang trại chăn nuôi Hùng Thoa, thôn Nghĩa An, xã Nghĩa Phương, chuồng trại được bố trí khép kín, từng khu nuôi được phân tách rõ ràng. Anh Phạm Văn Hùng, chủ trang trại cho biết, gia đình duy trì hơn 1,5 nghìn cặp bố mẹ cầy vòi hương, cầy vòi mốc và dúi. Cơ sở vừa thuần hóa, cung cấp con giống, vừa nuôi thương phẩm, mỗi năm thu về hàng tỷ đồng, tạo việc làm cho 8-10 lao động. Ngay từ khi mới xây dựng mô hình, anh đã chủ động đăng ký với cơ quan chức năng để được cấp mã số cơ sở chăn nuôi, mở sổ ghi chép đầy đủ thông tin, có hồ sơ xác minh nguồn gốc nên việc tiêu thụ thuận lợi.
Từ mô hình nuôi cầy, dúi của gia đình anh Phạm Văn Hùng cho thấy, nếu được quản lý, hướng dẫn và thực hiện đúng quy định, hoạt động gây nuôi động vật hoang dã không chỉ mang lại hiệu quả kinh tế mà còn góp phần giảm áp lực săn bắt trong tự nhiên, tạo nguồn cung hợp pháp cho thị trường. Tính đến tháng 3/2026, toàn tỉnh có 233 cơ sở gây nuôi động vật hoang dã với gần 36 nghìn cá thể, chủ yếu là quy mô nhỏ lẻ. Loài nuôi phổ biến là rắn (chiếm khoảng 55%), ngoài ra còn có các loài như cầy vòi hương, cầy vòi mốc, kỳ đà hoa, nhím, dúi…
Hạt Kiểm lâm liên phường, xã Bắc Giang quản lý địa bàn rộng lớn thuộc huyện Yên Dũng, thành phố Bắc Giang (cũ), phường Nếnh và xã Bắc Lũng. Nhận thấy vẫn còn chủ cơ sở chăn nuôi, kinh doanh hiểu chưa đúng hoặc chưa đầy đủ quy định pháp luật về lĩnh vực bảo vệ động vật hoang dã, đơn vị đẩy mạnh tuyên truyền, vận động các tổ chức, cá nhân ký cam kết không chăn nuôi, săn bắt, kinh doanh động vật hoang dã trái phép. Tiến hành thẩm định, cấp mã số cho cơ sở chăn nuôi, hướng dẫn chủ hộ mở sổ ghi chép và khai báo biến động. Đến tháng 3/2026, trên địa bàn đơn vị quản lý có 28 hộ chăn nuôi động vật hoang dã thuộc nhóm IIB chủ yếu là cầy vòi hương và 6 hộ nuôi động vật hoang dã thông thường, tổng số gần 2,1 nghìn cá thể.
Kiểm soát từ sản xuất đến tiêu thụ
Bên cạnh những mô hình hoạt động bài bản, tuân thủ nghiêm quy định, trên địa bàn vẫn còn một số cơ sở gây nuôi nhỏ lẻ, tự phát. Một số hộ chưa nắm rõ quy định, nhập con giống về nuôi trước khi hoàn thiện thủ tục; có trường hợp rao bán động vật hoang dã trên mạng xã hội khi chưa có hồ sơ chứng minh nguồn gốc hợp pháp. Những vi phạm này có thể dẫn đến việc hợp thức hóa nguồn động vật khai thác trái phép, dẫn đến nguy cơ lây dịch bệnh từ động vật sang người, gây khó khăn cho công tác quản lý và ảnh hưởng trực tiếp đến đa dạng sinh học.
Lực lượng chức năng kiểm tra tại một nhà hàng kinh doanh chế biến thực phẩm tại phường Nếnh.
Trước tình hình đó, lực lượng kiểm lâm phối hợp với công an, chính quyền cơ sở tăng cường kiểm tra, xử lý vi phạm. Từ tháng 10/2025 đến nay, các lực lượng đã tổ chức hơn 110 lượt kiểm tra; phát hiện và xử lý 32 vụ vi phạm, xử phạt hơn 100 triệu đồng, tịch thu nhiều tang vật, phương tiện phục vụ săn bắt trái phép. Mới đây, ông Nguyễn Thế T. ở phường Tân An đã quảng cáo, giới thiệu kinh doanh vịt trời, sâm cầm mà không xuất trình giấy tờ, hồ sơ chứng minh nguồn gốc hợp pháp của động vật hoang dã. Hành vi này đã bị Hạt Kiểm lâm liên phường, xã Bắc Giang xử phạt vi phạm hành chính.
Cùng với kiểm tra trực tiếp, công tác tuyên truyền được đẩy mạnh. Nhiều cá thể động vật do người dân tự nguyện giao nộp đã được tiếp nhận, cứu hộ, thả về tự nhiên hoặc chuyển giao cho các trung tâm bảo tồn. Đáng chú ý, công tác quản lý hiện nay không chỉ dừng ở thực địa mà còn mở rộng sang không gian mạng. Các lực lượng chức năng tăng cường rà soát các hội nhóm, tài khoản mạng xã hội, sàn thương mại điện tử… nhằm kịp thời phát hiện, xử lý các hành vi mua, bán động vật hoang dã trái phép.
Trao đổi về vấn đề này, ông Phí Thanh Bình, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường nhấn mạnh: “Hoạt động gây nuôi phải được kiểm soát chặt chẽ, đúng quy định; kiên quyết không để xảy ra tình trạng lợi dụng gây nuôi để hợp thức hóa nguồn gốc động vật hoang dã trái phép”.
Thời gian tới, các tổ công tác của tỉnh, cấp xã tăng cường triển khai đồng bộ các biện pháp kiểm tra toàn diện về hoạt động gây nuôi, săn bắt, bẫy, giết, mổ các loài động vật hoang dã. Mọi hành vi vi phạm đều bị xử lý nghiêm. Mục tiêu là không để trên địa bàn tỉnh phát sinh điểm nóng mua, bán động vật hoang dã trái phép; bảo vệ sự phát triển của các loài động vật hoang dã, nhất là các loài chim di cư. Địa bàn quản lý không chỉ ở thực địa mà còn chú trọng trên không gian mạng. Lực lượng kiểm lâm tiếp tục hướng dẫn người dân xây dựng mô hình gây nuôi đúng quy định, hướng tới phát triển bền vững. Ngành chức năng đề xuất cơ quan cấp trên sớm có hướng dẫn cụ thể đối với việc xử lý các cá thể chim hoang dã sau thu giữ, bảo đảm được thả về tự nhiên trong thời gian sớm nhất.
