Thời tiết bắt đầu chuyển lạnh, nhiều hộ nuôi ong trên địa bàn thành phố Bắc Ninh đang đưa đàn từ rừng về vườn nhà chăm sóc và áp dụng quy trình chăn nuôi an toàn giúp bảo toàn đàn ong khi nguồn hoa khan hiếm, tạo điều kiện để nâng năng suất, chất lượng mật và gia tăng thu nhập.
Những ngày cuối tháng 10, tại khu vườn keo của gia đình bà Lộc Thị Xuân, thôn Phúc Thắng, xã Đại Sơn, hơn 100 thùng ong được xếp ngay ngắn dưới những tán cây. Đây là số ong vừa được gia đình đưa từ rừng về sau nhiều tháng khai thác mật hoa tự nhiên. Thay vì tiếp tục di chuyển đàn ong tìm kiếm nguồn hoa, bà Xuân tập trung kiểm tra từng thùng, theo dõi lượng thức ăn dự trữ, ong chúa và sự phát triển của đàn để có biện pháp chăm sóc phù hợp.
Ông Nguyễn Trọng Hồng, thôn Đá Bờ, xã Tuấn Đạo kiểm tra đàn ong.
Gần 15 năm gắn bó với nghề, bà Xuân hiểu rõ đặc tính sinh trưởng của loài ong cũng như sự phụ thuộc vào thời tiết, nguồn hoa. Từ giữa tháng 2 đến đầu tháng 4, mùa xuân hoa nở rộ là thời điểm ong có nguồn thức ăn dồi dào, cho sản lượng mật cao nhất trong năm. Từ cuối tháng 4, người dân thường di chuyển đàn ong lên các khu rừng có nhiều hoa dẻ, keo, bạch đàn để tiếp tục khai thác mật. Tuy nhiên, vào cuối thu, đầu đông, nguồn hoa giảm, thời tiết lạnh dần, ong hạn chế bay đi kiếm ăn. Nếu không được chăm sóc kịp thời, đàn dễ suy yếu, ảnh hưởng đến năng suất mật vụ sau.
Bà Xuân chia sẻ: “Nuôi ong không đơn thuần là đặt thùng chờ lấy mật mà phải biết chăm sóc theo từng thời điểm. Sau mùa khai thác, quan trọng nhất là giữ đàn khỏe mạnh. Nếu thiếu thức ăn kéo dài, ong dễ suy yếu, thậm chí hỏng cả đàn”. Nhờ chủ động chăm sóc, dưỡng đàn, những năm qua, gia đình bà duy trì ổn định hơn 100 đàn ong.
Cũng như gia đình bà Xuân, ông Nguyễn Trọng Hồng, thôn Đá Bờ, xã Tuấn Đạo vừa đưa 80 thùng ong từ rừng về vườn nhà để dưỡng đàn. Ông tạm dừng khai thác mật, tập trung bổ sung thức ăn bằng đường kính trắng pha theo tỷ lệ phù hợp và cho ong ăn vào lúc chạng vạng hoặc buổi tối để hạn chế ong bay ra ngoài. Với đàn có từ 4 – 5 cầu ong, mỗi lần bổ sung khoảng 0,3 – 0,5 kg đường, duy trì 4 – 5 lần/tuần tùy tình trạng đàn và nguồn thức ăn tự nhiên.
Trong thời gian dưỡng đàn, ông Hồng thường xuyên kiểm tra lượng thức ăn dự trữ, số lượng ong thợ và ong chúa để điều chỉnh cách chăm sóc. Với những đàn khỏe, đông quân, ông chuẩn bị điều kiện nhân đàn, đồng thời thay thế ong chúa già, đẻ trứng kém. Dự kiến đầu tháng 2 năm sau, ông tiếp tục đưa đàn ong lên rừng khai thác nguồn mật hoa xuân.
Bắc Ninh có lợi thế về nguồn hoa từ những vùng trồng vải thiều, nhãn, cam, bưởi cùng diện tích rừng trồng, rừng tự nhiên lớn. Đây là điều kiện thuận lợi để phát triển nghề nuôi ong. Thành phố hiện có khoảng 77 nghìn đàn ong, tăng 14 nghìn đàn so với năm trước, tập trung tại các vùng cây ăn quả và những địa bàn miền núi như các huyện Sơn Động, Lục Ngạn, Lục Nam, Yên Thế cũ. Phát huy lợi thế này, nhiều địa phương đã đưa mật ong trở thành sản phẩm OCOP đặc trưng. Tiêu biểu như mật ong rừng Sơn Động của Hợp tác xã Ong mật hữu cơ Sơn Động (xã Tuấn Đạo), được công nhận OCOP 3 sao; mật ong Tây Yên Tử của Hợp tác xã Dịch vụ nông nghiệp Thảo Mộc Linh đạt OCOP 4 sao. Ngoài ra, các sản phẩm mật ong hoa nhãn, hoa vải tại các vùng trồng cây ăn quả cũng được người tiêu dùng ưa chuộng.
Xác định nuôi ong lấy mật là một trong những hướng phát triển kinh tế, nhiều hộ chú trọng chăm sóc, bảo vệ, nhân đàn, chuẩn hóa quy trình chăm sóc để có thể khai thác “mật vàng” lâu dài.
Bà Lã Thị Chắt, Trưởng Phòng Chăn nuôi – Thủy sản (Trung tâm Khuyến nông Bắc Ninh) cho biết: “Trong tự nhiên, ong lấy nguồn đường từ mật hoa; chất đạm, chất béo, vitamin và khoáng từ phấn hoa. Tuy nhiên, nguồn thức ăn này phụ thuộc vào mùa hoa và thời tiết. Vào mùa đông, nhất là những ngày mưa rét hoặc nhiệt độ dưới 10 độ C, ong hầu như không thể bay ra ngoài kiếm ăn. Nếu lượng mật, phấn dự trữ không đủ, người nuôi phải chủ động bổ sung thức ăn để duy trì sức khỏe đàn ong”. Vì vậy, việc bổ sung nước đường trong thời kỳ dưỡng đàn không ảnh hưởng đến chất lượng mật thương phẩm nếu người nuôi thực hiện đúng kỹ thuật. Quan trọng là phải phân biệt rõ giai đoạn dưỡng đàn với khai thác mật, không thu hoạch mật trong thời gian cho ăn đường; đồng thời quản lý chặt lượng thức ăn bổ sung, tránh để mật từ nguồn đường lẫn vào mật hoa thương phẩm ở vụ sau.
Để nâng cao hiệu quả chăn nuôi, ngành chuyên môn khuyến khích các hộ áp dụng quy trình VietGAHP. Địa điểm đặt ong phải thoáng mát, sạch sẽ, xa nguồn ô nhiễm và khu vực sử dụng hóa chất độc hại. Thức ăn bổ sung có nguồn gốc rõ ràng; người nuôi thực hiện ghi chép nhật ký chăn nuôi, theo dõi tình trạng đàn, dịch bệnh, quá trình khai thác mật. Qua đó kiểm soát chất lượng và thuận lợi trong truy xuất nguồn gốc sản phẩm.
Gia đình ông Nông Văn Thục là một trong 4 hộ ở bản Chay, xã Xuân Lương tham gia mô hình nuôi ong theo quy trình VietGAHP do Trung tâm Khuyến nông Bắc Ninh hướng dẫn. Mô hình triển khai từ tháng 2 đến tháng 12/2026, quy mô 200 đàn ong nội tại 4 hộ dân. Các hộ được hỗ trợ 70% chi phí giống, vật tư, thiết bị và hướng dẫn kỹ thuật chăm sóc. Hiện nguồn hoa rừng khan hiếm, gia đình ông Thục cùng các hộ tham gia đã đưa ong về khu vực nuôi tại nhà để dưỡng đàn. Khác với cách nuôi truyền thống, các hộ chăm sóc có kiểm soát, ghi chép nhật ký, theo dõi sự phát triển của từng đàn.
9 tháng năm nay, sản lượng mật ong toàn thành phố đạt hơn 500 tấn, tăng cao so với cùng kỳ năm trước. Theo đánh giá của Trung tâm Khuyến nông Bắc Ninh, việc đưa ong từ rừng về vườn nhà dưỡng đàn khi nguồn hoa khan hiếm là bước chuẩn bị quan trọng cho vụ khai thác mật tiếp theo. Thực tế cho thấy, nuôi ong theo quy trình VietGAHP có thể đạt năng suất từ 13 lít mật/đàn/năm trở lên, trong khi phương pháp thông thường chỉ đạt 8 – 10 lít. Giá bán mật ong sản xuất theo quy trình VietGAHP dao động từ 170 – 220 nghìn đồng/lít, cao hơn sản phẩm thông thường. Điều này cho thấy việc chuẩn hóa quy trình chăm sóc, khai thác không chỉ giúp nâng năng suất, chất lượng mật mà còn gia tăng thu nhập cho nông dân, góp phần nâng cao uy tín, thương hiệu và giá trị sản phẩm mật ong Bắc Ninh trên thị trường.
