Gà trống - một lễ vật trong văn hóa Việt

27/04/2015 | 15:51

(Người Chăn Nuôi) - Gà trống hiện diện trong nhiều nền văn hóa trên thế giới, Là con vật nuôi được thuần hóa từ lâu trong lịch sử, gắn bó với cuộc sống con người. Từ thời cổ đại, gà trống đã trở thành loài vật linh thiêng trong nhiều hệ thống tín ngưỡng và thờ cúng với tư cách là lễ vật.

Thần thoại một số dân tộc Việt Nam kể rằng, xưa kia, khi Ngọc hoàng sáng tạo ra mặt đất, thấy rất lạnh lẽo và ẩm thấp, Ngọc hoàng liền cho mười mặt trời xuống chiếu sáng để sấy khô. Nhưng rồi Người quên không thu lại khiến mặt đất khô trắng, con người và cây cỏ khốn đốn vì nắng hạn. Để cứu muôn loài, một chàng dũng sĩ đã giương cung tên bắn liên tiếp rụng chín mặt trời, mặt trời cuối cùng sợ hãi bay lên cao và trốn biệt. Mặt đất lại lãnh lẽo tối tăm. Con người và loài vật rủ nhau đi gọi mặt trời, nhưng không thành công, cuối cùng chỉ có con gà trống khỏe mạnh cất tiếng gáy vang, mặt trời tò mò tìm xuống, trái đất bừng sáng trở lại.

Không biết có phải bắt nguồn từ những câu chuyện đó không nhưng đến nay người Việt vẫn thường dùng gà trống để cúng đêm giao thừa với mong muốn "gọi mặt trời". Quan niệm người xưa cho rằng, giao thừa là thời điểm đêm trời đất tối tăm nhất, bởi đó là lúc mặt trời ẩn mình sâu nhất. Nhà nhà bảo nhau cúng gà trống để con gà sẽ đánh thức mặt trời, mang lại ánh sáng đủ đầy cho cả năm.

Con gà trống như cầu nối giữa thế giới con người với thế giới thần linh. Con gà gần gũi với nhà nông, nó là biểu tượng của sự no đủ và hiện thân của thời gian. Gà cúng trong đêm giao thừa phải là gà trống hoa, chưa mọc cựa, không khuyết tật, trống mới le te gáy, chưa đạp mái với ý nghĩa khỏe mạnh, tinh khiết… Như câu:

"Trên đầu đội sắc vua ban

Dưới thì yếm thắm dây vàng xum xuê

Thần linh đã gọi thì về

Ngồi trên mâm ngọc gươm kề sau lưng"

Ngoài ra, cũng theo quan niệm của người xưa, hình ảnh gà trống chứa đựng nhiều ý nghĩa tốt đẹp. Theo Phong tục Việt Nam, trong 12 con giáp, gà trống biểu tượng cho sự cương trực, mạnh mẽ; trong văn học, gà trống được cho là loài có 5 đức lớn: Một là: đầu có mào như đội mũ, thân có màu lông đẹp như quần áo, gọn gàng đó là Văn; Hai là: chân cứng, có cựa nhọn để làm vũ khí, ấy là Võ; Ba là: thấy đối thủ là xông vào, ấy là Dũng; Bốn là: tím thấy thức ăn liền gọi đồng loại, đó là Nhân; Năm là: đúng giờ, đúng canh liền cất tiếng gáy, ấy là Tín. Trong đó, gà lấy đức Tín làm đầu. Bất kể mùa đông hay hè, ngày nắng hay ngày mưa đều gáy đúng giờ, đúng canh.

Cũng còn quan niệm rằng, mỗi ngày trong tám ngày đầu năm mới thuộc về một con giống, gà thuộc ngày Mồng 1 Tết nên cỗ cúng không thể thiếu gà. Hơn nữa, khi làm gà cúng, nhất thiết phải gắn một bông hoa hồng ở mỏ gà. Không chỉ làm vật trang trí, mà còn là biểu tượng hình ảnh gà trống cất tiếng gáy gọi mặt trời của ngày đầu tiên báo hiệu năm mới đã đến.

Với người Việt Nam, gà còn là một dấu tích của văn hóa nông nghiệp. Con gà gần gũi với người nông dân, là gia cầm thân thuộc và gắn bó mật thiết với cuộc sống hàng ngày của mỗi gia đình ở làng quê, nó in đậm trong văn hóa, trong kho tàng ca dao, tục ngữ vì tướng mạo quân tử:

"Chân đạp miền thanh địa

Đầu đội mũ bình thiên

Mình mặc áo mã tiên

Ban ngày đôi ba vợ

Tối một mình nằm riêng"

Với người Việt, gà trống không chỉ là lễ vật trong dịp lễ tết, hiện hữu trên mâm cỗ của mỗi gia đình, dòng tộc, mà còn là hình tượng đẹp của người dân vùng thôn quê. Lâu dần, nó trở thành một mã văn hóa đi liền với tín ngưỡng tôn sùng mặt trời của nghề trồng lúa nước. Tuy nhiên, hiện nhiều gia đình Việt Nam đã không làm nông nghiệp, câu chuyện gà gọi mặt trời không còn được nhiều người biết đến, văn hóa ấy đang ngày một mờ dần.

>> Trái với tục cúng gà, người miền Tây, nhất là những người coi cái ghe là nhà thì lễ vật cúng nhất thiết phải là vịt. Con vịt tượng trưng cho sự bơi lội, di chuyển thuận lợi trên sông. Đây là một đặc trưng của văn hóa miền sông nước.

Bảo Hân

Gửi bình luận

Gửi Làm lại